Gugalanna, Sümer mitolojisinde yeraltı kraliçesi Ereşkigal'in ilk eşidir. Ölümüyle anılan bir tanrıdır. Adı bilinen metinlerde neredeyse yalnızca bir yerde, İnanna'nın yeraltına inişini anlatan şiirde geçer ve orada da ölmüş olarak anılır. Ne tapınağı ne tapımı ne de kesin bir betimi bilinir.
Az tanınmasına karşın anlatıdaki yeri önemlidir. İnanna'nın ölüler ülkesine inişi için öne sürdüğü gerekçe onun cenazesidir. Kimliği ve adının anlamı üzerine birden çok görüş vardır.
Adı
Ad çivi yazısında iki biçimde yazılır ve iki ayrı okumaya açıktır. Birinci okumada gu öğesi boğa diye anlaşılır ve ad An'ın büyük boğası anlamına gelir. Bu okuma onu gök tanrısı An'a bağlar. İkinci okumada aynı öğe kanal denetçisi unvanının parçası sayılır ve ad An'ın kanal denetçisi diye çözülür. Adın ilk anlamının bu ikincisi olduğu daha çok kabul görür.
Kanal denetçisi okuması onu Nippur'da tapınılan Ennugi ile yan yana getirir. Ennugi, Enlil'in maiyetinde sulamadan ve hendeklerden sorumlu bir tanrıdır, adı da geri dönüşü olmayan yere bağlanarak açıklanır. Gugalanna'nın bu tanrının başka bir adı olabileceği ileri sürülür. Kimi çalışmalar ise iki tanrıyı birleştiren unvanın bir yazıcı yanlışı olabileceğini söyler ve birliği kuşkulu bulur.
İnanna'nın İnişi
İnanna yeraltının kapısına vardığında kapıcı Neti ona kim olduğunu ve dönüşü olmayan ülkeye neden geldiğini sorar. Tanrıça, ablası Ereşkigal'in eşi Gugalanna'nın öldüğünü söyler. Ablası onun yas şöleninde bol sunu dökmektedir ve kendisi de cenaze törenini görmeye gelmiştir.
Neti bu sözleri kraliçesine iletir. Ereşkigal uyluğuna vurur, dudağını ısırır ve yedi kapının sürgülenmesini buyurur. Ardından gelen her şey, kapılardan soyularak geçen İnanna'nın ölümü ve dirilişi, bu karşılaşmadan doğar. Şiir Gugalanna'nın nasıl öldüğünü söylemez. Tanrıçanın gerekçesinin gerçek mi yoksa bir bahane mi olduğu da açık bırakılır.
Gök Boğası ile Birliği
Büyük boğa okuması, Gugalanna'yı Gılgamış ile Enkidu'nun öldürdüğü Gök Boğası ile bir tutan bir yoruma yol açar. Bu yoruma göre boğayı Uruk'un üzerine salan İnanna, sonra ablasının kapısına, ölümüne kendi yol açtığı bir eşin yası için gelmiş olur. İki anlatı böylece tek bir zincire bağlanır.
Bu birlik metinlerde dile getirilmez. Boğanın öyküsünde yeraltından, inişin öyküsünde de boğadan söz edilmez. Bağ yalnızca adın bir okumasına dayandığı için ileri sürülen bir görüş olarak kalır.
Ailesi
Bir gelenekte yeraltı ve şifa tanrısı Ninazu, Ereşkigal ile Gugalanna'nın oğludur. Daha eski bir katmanda ise Ninazu kraliçenin oğlu değil kocası sayılır. Sonraki dönemde Ereşkigal'in eşi olarak savaş ve salgın tanrısı Nergal öne çıkar ve Gugalanna adı neredeyse unutulur. Ereşkigal'in eşleri sırasında Gugalanna bu yüzden ilk eş diye anılır.