Mısır anlatısında güneşin ve düzenin karşısında duran dev yılandır. Her gece güneş teknesinin yolunu keser, güneşi yutmaya çalışır ve her gece yenilir. Yenilgisi kalıcı değildir; ertesi gece yeniden orada olur.
Mısır düşüncesinde düzenin adı Maat, onun karşıtının adı ise isfet'tir. Apofis bu karşıtın vücut bulmuş halidir. Bir amacı, bir isteği ya da bir öyküsü yoktur; yalnızca düzenin var olmasına karşı durur. Yaptığı kötülük bir seçim değil, ne olduğunun sonucudur.
Adı ve Kaynakları
Mısırca adı Apep'tir; bugün yaygın olan Apofis, adın Yunanca söylenişinden gelir. Adı en eski metinlerde geçmez, Orta Krallık'tan itibaren görünür ve asıl yerini Yeni Krallık'ın yeraltı kitaplarında bulur.
Anlatıldığı metinler onu öven değil, yok etmeye çalışan metinlerdir. Güneşin gece yolculuğunu saat saat anlatan yeraltı kitapları onun saldırısını da anlatır; ayrıca yalnızca ona karşı yazılmış bir tören kitabı vardır.
Gece Yolculuğundaki Saldırı
Güneş tanrısı Ra her akşam batıdan yeraltı dünyası Duat'a girer ve teknesiyle gece boyunca yol alır. Apofis bu yolun üzerinde bekler. Yeraltı kitaplarında saldırı gecenin belli bir saatine yerleştirilir ve orada durdurulur.
Silahı yalnızca gövdesi değildir. Kükremesinin tekneyi sarstığı, bakışının mürettebatı büyüleyip uyuşturduğu, kıvrılmasının yeri titrettiği yazılır. Kimi metinlerde ırmağın suyunu içip yolu kurutarak tekneyi karaya oturtmaya çalışır. Gövdesinin uzunluğu ve başının çakmak taşından olduğu da anılır.
Karşısındakiler
Teknede bulunan tanrılar onu birlikte durdurur. Teknenin burnunda mızrağıyla duran ve yılanı püskürten Set'tir; hiçbir tanrının başa çıkamadığı yılanı durduran gücün, tanrıların en taşkınında bulunması Mısır düşüncesinin kendine özgü yanıdır.
Yanında büyüyle karşı koyanlar vardır: İsis ile Neftis teknede durup ona karşı sözler okur, akrep tanrıçası Serket onu bağlar. Güneşin bulunduğu kabinin çevresine halka halka kıvrılıp koruyan yılan Mehen ise onun tam karşıtıdır: aynı biçimdeki iki varlıktan biri düzeni yıkmaya, öbürü korumaya çalışır.
Mezar resimlerinde sık görülen bir sahnede güneş tanrısı büyük bir kedi biçiminde belirir ve kutsal ağacın altında yılanı bıçakla keser. Bu sahne evlerde ve mezarlarda koruyucu bir resim olarak kullanılmıştır.
Yenilir ama Ölmez
Her gece bağlanır, parçalanır, yakılır. Metinler onun kesildiğini ve külünün savrulduğunu ayrıntılarıyla anlatır. Buna karşın ertesi gece yeniden bütün halde döner.
Bu tekrar bir tutarsızlık değil, anlatının kendisidir. Mısır düşüncesinde düzen bir kez kurulup bırakılan bir şey değildir; her gün yeniden kurulması gerekir. Yılanın ölmemesi, güneşin her sabah yeniden doğmasının karşılığıdır.
Olağandışı karanlık, ani fırtına ve yer sarsıntısı gibi olaylar onun geçici üstünlüğüne bağlanmıştır. Güneş tutulmasının da ona bağlandığı sık söylenir; ancak bu, Mısır metinlerinde açıkça yazan bir bilgi değil, sonraki yorumcuların kurduğu bir bağdır.
Ona Karşı Yapılan Tören
Tapınağı, rahibi ve sunusu yoktur; kendisine tapınılmaz. Onunla ilgili tek dinî uygulama, yok edilmesi için yapılan törendir. Bu yönüyle Mısır tanrıları arasında değil, karşısında durur.
Bir papirüste korunmuş olan tören kitabı işi adım adım tarif eder: yılanın balmumundan bir modeli yapılır ya da resmi çizilir, üzerine adı yazılır, sonra tükürülür, çiğnenir, bıçaklanır, bağlanır ve ateşe atılır. Adın yazılması işin en önemli yanıdır; Mısır inancında bir varlığı gerçekten yok etmenin yolu adını yok etmekten geçer.
Aynı tören devlet düşmanlarının adları için de uygulanmıştır. Kaosun kozmik düzeydeki düşmanı ile siyasi düzendeki düşmanı böylece aynı işlemden geçirilir.
Set ile Karıştırılması
Geç dönemde Set giderek kötücül bir tanrıya dönüştürülmüş ve bazı metinlerde Apofis ile bir tutulmuştur. Bu, sonradan olmuş bir birleştirmedir.
Erken ve klasik dönemde ikisi karşı taraflardadır: yılan düzenin düşmanıdır, Set ise düzenin sınırında duran ve o düşmanı geri püskürten tanrıdır. Bu ayrım gözden kaçırıldığında Mısır anlatısının en özgün düşüncelerinden biri, yani düzenin kendi içindeki şiddetle korunması düşüncesi silinir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Nors anlatısındaki Jörmungand dünyayı çepeçevre saran dev yılandır ve tanrıların düşmanıdır. Gök cismini yutmaya çalışması bakımından asıl benzeri ise Fenrir'dir; aradaki fark sonuçtadır — Mısır'da yılan her gece yenilir ve güneş yeniden doğar, Kuzey'de kurt sonunda amacına ulaşır ve dünya sona erer.
Türk anlatısında ayı ve güneşi yutan Yelbegen tutulmaların sebebi sayılır; yeraltı sularında yaşayan Abra ile Yutpa da aynı düşüncenin başka biçimleridir. Japon anlatısındaki sekiz başlı Yamata no Oroçi ile Yunan anlatısındaki Tifon da bir tanrı tarafından yenilen dev yılanlardır.
Apofis'i bunların hepsinden ayıran bir yan vardır: öbürleri bir kez yenilir ve iş biter, o ise hiçbir zaman büsbütün yenilmez. Mısır anlatısı kötülüğü ortadan kaldırılabilecek bir şey saymaz; her gün yeniden geri püskürtülmesi gereken bir şey sayar.