Abra ile birlikte, yeraltındaki büyük denizde yaşayan ve ejdere benzeyen devasa yılandır.
Daha çok su kaynaklarına zarar veren ya da suyu kötüye kullanan kişilere karşı bir cezalandırıcı rol oynar. Su altında yaşayan bir varlık olarak betimlenir ve kötü niyetli insanları suya çekerek cezalandırdığına inanılır.
Türk tasavvurunda yerin altı yalnızca ölülerin ülkesi değil, kendi denizi ve kendi canlıları olan bütün bir dünyadır. Yutpa, o denizin en korkulan varlığıdır.
Görünüşü
Yılan ile ejder arasında, timsahı andıran bir yaratık olarak anlatılır. Kuyruğu çataldır, dört ayağı vardır ve ayakları kızılımsıdır; gözleri parlak bakır rengindedir. Boyutu olağanüstüdür — onu görenin dehşete kapıldığı söylenir. Görünüş bakımından Abra ile aralarında fark yoktur; ikisini ayıran, yaptıklarıdır.
Erlik'in Hizmetinde
Yeraltının hükümdarı Erlik'in hizmetindedir; Abra ile birlikte onun sarayını bekler. Yeryüzündeki her şeyin yerin altında bir karşılığı bulunduğu düşüncesi Türk mitolojisinin temel ikiliğidir; suların bekçiliği de aşağıda bu iki yılana düşer.
Erlik'in dokuz oğlu yeraltının göllerini ve ırmaklarını yönetirken, Abra ile Yutpa sarayın kendisini korur. Böylece yeraltı düzeni, buyuran ile bekleyenin ayrıldığı bir yapıya oturur.
Abra'dan Farkı
İkisi hep birlikte anılsa da rolleri ayrılır: Abra iyi sayılan yandır, Yutpa ise kötücül olandır. Abra koruyup gözetirken Yutpa suyu kötüye kullananı dibe çekip cezalandırır. Aynı yerde yaşayan, aynı efendiye bağlı iki varlığın biri koruyucu öbürü yıkıcıdır; bu da yeraltının tek başına kötülükle özdeşleştirilemeyeceğini gösterir.
Yutpa'nın kötücüllüğü keyfî değildir: cezalandırdığı kişi, suya karşı işlenen bir kabahatin sahibidir. Bu yönüyle korkulan ama sebepsiz saldırmayan bir varlıktır; suyun dokunulmazlığını korkuyla korur.
Etimoloji
Sözcüğün kökeni yutmaktan gelir. Ad, varlığın en belirgin işini doğrudan bildirir: yutan, içine çeken, geri vermeyen. Suya çekilerek kaybolan kişinin akıbeti bu adda özetlenir.
Başka Anlatılardaki Karşılığı
Suların derinliğinde yaşayan dev yılan başka mitolojilerde de bulunur. Nors anlatısındaki Yörmungandr denizleri çepeçevre saran yılandır; Mısır anlatısında Apofis yerin altındaki karanlıkta pusuya yatar ve gökteki düzeni tehdit eder.
Suya yaklaşanı dibe çekip boğan varlık ise Japon anlatısında Kappa adıyla anılır. Yutpa ile arasındaki benzerlik yalnızca yaptığı işte değil, taşıdığı işlevdedir: ikisi de suyun tekinsizliğini kişileştirir ve çocuklara suya yaklaşmamayı öğreten anlatıların merkezinde durur.