Türk mitolojisinde Köroğlu'nun atıdır. Sudan çıkan bir aygırla sıradan bir kısrağın birleşmesinden doğmuş, karanlık bir ahırda gün ışığı görmeden yetiştirilmiştir. Destanın kahramandan sonra en çok anılan kişisidir; onsuz Köroğlu'nun hiçbir işi yürümez.
Adı kır at, yani boz renkli at demektir. Kimi anlatımlarda tek başına değil, kardeşiyle birlikte anılır; ikinci tayın adı Dorat'tır ve bu ad da renginden gelir. İki tay aynı kısraktan, aynı gecede doğmuştur.
Doğuşu
Anlatıya göre bir ırmağın ya da denizin sularından bir aygır çıkıp kıyıda otlayan kısrakla birleşir ve yeniden suya döner. Doğan taylar bu yüzden sıradan hayvan sayılmaz; babaları görülen değil, geldiği yerden dolayı bilinen bir varlıktır.
Suyun içinden çıkan at inancı Türk anlatılarında yalnız burada geçmez. Suların kendi sahibi olduğu, o sahibin sürüleri bulunduğu ve bu sürülerden zaman zaman karaya hayvan çıktığı düşünülür; suların sahibi Su İyesi'dir. Kırat'ın soyu bu inancın destana girmiş biçimidir — kahramanın atı, yeryüzünün değil suyun malıdır.
Karanlık Ahır
Tayları bulan seyis, beyi tarafından gözleri oyulduktan sonra onları evine götürür ve oğluna nasıl bakılacağını tarif eder: kırk gün karanlık bir ahırda tutulacak, hiç gün ışığı görmeyecek, verilen yem tartıyla ölçülecektir.
Anlatının en çok anılan ayrıntısı buradadır. Tay hiç ışık görmeseydi kanatlı olacaktı; ahıra sızan bir çatlaktan giren ışık yüzünden kanatları çıkmaz. Böylece Kırat, kanatlı olabilecekken olamamış bir attır. Bu eksiklik onu zayıflatmaz, tersine anlatının ölçüsünü kurar: destanın dünyasında olağanüstü olan bile bir kusurla, kıl payı kaçırılmış bir mükemmellikle gelir.
Bölümün asıl söylediği şudur: soy tek başına yetmez. Sudan gelen baba tayı olağanüstü kılar, ama kanadı verecek olan yöntemdir ve o yöntem insan elindedir. Kör bir adamın bildiği bir usul, tanrısal bir soyun üstüne çıkabilecek ya da onu eksik bırakabilecek kadar belirleyicidir.
Yetenekleri
Hiçbir atın yetişemediği hızda koşar. Kimi anlatımlarda uçtuğu, kimilerinde sahibinin sözünü anladığı ya da onunla konuştuğu söylenir. Kuşatmadan, tuzaktan ve pusudan kurtuluş çoğu zaman onun hızıyla olur.
Sahibiyle arasındaki bağ, bir binici ile hayvanı arasındaki bağdan öteye geçer. Köroğlu onu överken kendi yiğitliğini anlatır gibi anlatır; at, kahramanın gücünün ayrı bir parçası değil, doğrudan kendisidir.
Kaçırılması
Destanın ayrı bir bölümü Kırat'ın çalınmasını anlatır. Bir adam kaleye girip atı kaçırır ve beye götürür; Kırat elinden gidince Köroğlu çaresiz kalır, kalesi de yiğitleri de bir işe yaramaz.
Atı geri almak için silaha değil kılığa başvurur: âşık kılığına girip saz çalarak beyin sarayına girer ve atını oradan çıkarır. Bölüm, kahramanın gücünün nerede durduğunu açıkça gösterir — Kırat olmadan yiğit değildir, ama Kırat'ı geri alması da yiğitliğiyle değil aklıyla olur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Türk anlatılarında olağanüstü at yaygındır. Kanatlı at Tulpar kahramanı gökle yer arasında taşır; atların koruyucusu sayılan Kambar ise soyu ve sürüyü gözetir. Kırat'ı bunlardan ayıran, kanatlı olması gerekirken olamamasıdır: Tulpar doğuştan kanatlıdır, Kırat ise kanadı elinden kaçırılmış attır.
Suyun soyundan gelme yönüyle ise Yunan mitolojisinde tam bir karşılığı vardır: deniz tanrısı Poseidon, kısrağa dönüşen Demeter'i aygır kılığında kovalar ve bu birleşmeden konuşabilen hızlı at Areion doğar. İki anlatı aynı düşünceyi paylaşır — en hızlı at, suyun soyundan gelir. Aradaki fark, Yunan anlatısında babanın adı olan bir tanrı olması, Türk anlatısında ise sudan çıkıp geri dönen adsız bir varlık olmasıdır.
Kahramanın atıyla birlikte anılması ise daha geniş bir kalıptır. Nors anlatısında Odin'in sekiz ayaklı atı Sleipnir dokuz gece süren yeraltı yolculuğunu yapabilen tek attır; Yunan mitolojisinde kanatlı Pegasos sahibini ulaşamayacağı yere ulaştırır. İkisinin de olağanüstülüğü doğuştandır ve değiştirilemez. Kırat'ta ise sonucu belirleyen insanın yaptığı iştir; bu yüzden hem kazanılabilir hem kaçırılabilir bir üstünlüktür.