Sümer mitolojisinde Uruk kentinin krallarındandır. Kral listesi kenti kuran hükümdar olarak onu gösterir, anlatılar ise yazıyı bulan kişi sayar. Adı, dağların ardındaki Aratta ülkesiyle sürdürdüğü uzun çekişmeyle anılır.
Bu çekişmeyi anlatan iki uzun Sümerce şiir vardır. Lugalbanda'ya bağlanan iki şiirle birlikte dört metinlik bir öbek oluştururlar ve hepsi aynı seferin çevresinde döner. Metinlerin İ.Ö. yirmi birinci yüzyılda yazıldığı düşünülür.
Anlatının kuruluşu savaş değil yarıştır. İki kral birbirine ordu yerine ulak yollar, üstünlük olanaksız görünen isteklerin karşılanmasıyla belirlenir. Sümer'de kahramanlığın akılla da ölçülebildiğini gösteren en açık metinler bunlardır.
Kral Listelerinde
Sümer kral listesi onu Uruk'un birinci hanedanında ikinci kral olarak kaydeder. Babası, Utu'nun oğlu sayılan ve denize girip kaybolduğu yazılan Meskiaggaşer'dir. Ona verilen süre dört yüz yirmi yıldır, kimi kopyalarda dokuz yüzü aşan bir sayı geçer.
Kendi adına bağlanan şiirlerde ise doğrudan Utu'nun oğlu diye anılır, aradaki kuşak atlanır. Tanrıya yakınlık, soyun uzaklığına göre değil krala verilmek istenen ağırlığa göre yazılır.
Ondan sonra listede Lugalbanda, ardından balıkçı Dumuzi ve beşinci sırada Gılgamış gelir. Şiirlerde ise Lugalbanda kral değil, onun ordusundaki genç askerlerdendir.
Aratta ile Çekişme
Aratta, dağların ardındaki uzak ve zengin ülkedir. Lacivert taş, altın ve gümüş oradan gelir, ovaya kurulmuş Uruk'un elinde ise bunların hiçbiri yoktur. Enmerkar'ın isteği buradan doğar.
Birinci şiirde İnanna'ya yakarır ve tanrıçadan onay alır. Ulağını Aratta'ya yollayıp boyun eğilmesini ve tapınak yapımı için değerli taş ile maden ister. Yaptıracağı yapılar, Uruk'taki İnanna tapınağı Eanna ile Eridu'daki Enki tapınağıdır.
Ulağa yola çıkmadan önce bir de büyü sözü öğretilir. Enki'nin Nudimmud adıyla anıldığı bu bölüm, bütün ülkelerin Enlil'e tek dilden seslendiği bir çağı anlatır ve tanrının insanların ağzındaki konuşmayı değiştirdiğini söyler. Bölüm hem dillerin karıştırılması hem de yeniden tek dile döndürülmesi biçiminde okunmuştur, hangisinin doğru olduğu tartışmalıdır.
Olmayacak İstekler
Aratta beyi boyun eğmeyi bir koşula bağlar. Tahıl ister, ama çuvalla değil ağlarla taşınmış olarak. Ağın gözünden dökülecek bir yükü ağla taşımak olacak iş değildir. Enmerkar tahılı çimlendirip yollar, filizler ağın gözlerine tutunur ve yük Aratta'ya varır.
İkinci istek, ne ağaçtan ne madenden ne de taştan olan bir asadır. Enmerkar bunun için Enki'ye danışır ve karşılığını bulması yıllarını alır. Metin beş yılın on yıla vardığını söyler. Sonunda kamışı yarıp istenen asayı yapar.
Üçüncüsü bir er dövüşüdür. Aratta beyi, ne ak ne kara ne kahverengi ne kızıl ne sarı ne de alaca olan bir yiğit ister. Enmerkar böyle birini yollamayı kabul eder ve karşılık olarak aynı renksizlikte bir giysi ister. Yarışın hiçbir aşaması silaha varmaz, iki tarafın da yaptığı olmayacak denileni yapılabilir kılmaktır.
Yazının Bulunuşu
Sözler uzadıkça ulak bunları ezberinde tutamaz olur. Metin bunu ağzının ağırlaşması diye anlatır. Enmerkar bunun üzerine bir parça kili düzleyip söyleyeceğini üzerine yazar. Şiir burada, daha önce kile söz yazmanın bilinmediğini söyler.
Aratta beyi tableti eline alıp bakar ve kaşları çatılır. Tam o sırada fırtına tanrısı İşkur ülkeye büyük bir yağmur indirir, kuru topraklarda buğday ile nohut kendiliğinden biter. Bolluk beyi bir süre daha diretecek kadar umutlandırır, ama İnanna çoktan Uruk'tan yana dönmüştür.
Yazının tanrı armağanı değil, bir kralın sıkıntıdan bulduğu çözüm olarak anlatılması bu metnin en dikkate değer yanıdır. Mısır mitolojisinde yazıyı insanlara tanrı Tot verir, Nors anlatısında Odin rünleri dokuz gece ağaçta asılı kalarak elde eder. Enmerkar'ın anlatısında buluş göğe değil işin gereğine bağlanır. Koruyuculuğu yine de bir tanrıçada, Nisaba'da kalır.
Büyücülerin Yarışı
İkinci şiirde karşısında Aratta beyi Ensuhgirana vardır. Birinci şiirdeki bey adsızdır, bu yüzden ikisinin aynı kişi olup olmadığı bilinmez. Çekişme bu kez maden için değil, İnanna'nın hangisini yeğlediği içindir.
Ensuhgirana kendi başına üstün gelemeyince Hamazi'den gelme bir büyücüyü, Urgirnuna'yı işe koşar. Büyücü Nisaba'nın kenti Ereş'e gider ve ahırlardaki ineklerle keçilerin sütünü keser. Ağıllarda ne süt ne yağ kalır.
Karşısına Sagburru adlı bilge bir kadın çıkar. İkisi Fırat kıyısında karşılaşır, sırayla suya balık, hayvan yavrusu ve kuş bırakırlar. Büyücünün her çıkardığını kadının çıkardığı kapıp götürür. Yenilen büyücü ırmağa atılır. Haberi alan Ensuhgirana boyun eğer ve Enmerkar'a onun ağabeyi olduğunu, kendisinin ölçüşemeyeceğini söyler.
Anlatıdaki Yeri
Lugalbanda ile Gılgamış'tan ayrıldığı yer sonudur. O ikisinin adı tanrı adı gibi yazılır ve adlarına sunu sunulur, Enmerkar'ın tanrılaştırıldığına dair bir iz kalmamıştır. Geriye kalanı, kurduğu kent ile bulduğu yazıdır.
Bu ayrım kral anlayışını ele verir. Ardılları soylarıyla ve güçleriyle anılır, o ise yaptığı işle. Uruk'un kuruluşu ile kilin üzerine düşen ilk çizgiler onun adına bağlanmıştır.