Yeraltının hükümdarı Erlik'in dokuz oğlundan biridir; kardeşleriyle birlikte Kara Oğlanlar diye anılır. Adı kömürle ilişkilendirilir. Kardeşleri arasında en çok anılan yanı, aşağı inen kam ile babası arasında arabuluculuk yapmasıdır.
Kömür, Türk düşüncesinde ateşin sönmüş ama tükenmemiş halidir; hem karanlığın rengini hem demiri eritecek ısıyı taşır. Adın yeraltı tanrısının oğluna verilmesi bu ikili anlamla birlikte düşünülür.
Aracılık
Kam, dileğini ya da adağını Erlik'e ulaştırmak için yeraltının katlarını iner. Bu iniş, göğe çıkmaktan tehlikeli sayılır; kam katları tek tek geçmek ve her katta izin almak zorundadır. Kömür Han, bu yolda kamın sözünü babasına ileten ve babasının karşılığını kama getiren oğuldur.
Aracının varlığı, tanrıya doğrudan varılamayacağı düşüncesinin sonucudur. Aynı düzen gök tarafında da işler: orada kamı beşinci katta karşılayan ve adağı Ülgen'e ulaştıran Utkuçı'dır. İki tarafta da tanrıya varmak değil, doğru aracıya ulaşmak esastır.
Aradaki fark tondadır. Utkuçı kamı güler yüzle karşılar ve dönüşte ona binmesi için bir kaz verir; aşağıda böyle bir konukseverlik anlatılmaz. Yukarı çıkan ağırlanır, aşağı inen yalnızca geçirilir.
Kara Oğlanlar Arasındaki Yeri
Dokuz kardeşin ortak görevleri vardır. Erlik'in sarayının ve yeraltına açılan kapıların bekçiliğini yaparlar; aşağıya inen kama yol gösterir ve babalarıyla arasında elçilik ederler. Yeraltındaki bütün sular onların elindedir.
Adı bir maddeye bağlanan kardeşler Karaş Han ve Temir Han'dır; üçü kara, kömür ve demir çevresinde toplanır. Bu üçlü, yeraltının yalnız ölüler ülkesi değil, madenin ve ateşin de bulunduğu yer sayıldığını gösterir.
Kaynaklardaki Durumu
Dokuz oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer; görevleri orada topluca anlatılır. Kömür Han'ın arabuluculuğu bu ortak görevlerin ona özel olarak yüklenmiş biçimidir. Ayrı bir alan verilmesi ise sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ortaya çıkmıştır.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Ölüler ülkesine inen kişiyi karşılayan ve geçişini düzenleyen bir aracı çoğu mitolojide bulunur. Yunan anlatısında yeraltının kapısını bekçi köpek Kerberos tutar; Nors anlatısında Hel'in ülkesine açılan yolun başında Garm bağlıdır. Aradaki fark açıktır: onlar geçişi engellemek için, Kömür Han ise geçişi sağlamak için oradadır.