Türk mitolojisinde yeraltının hükümdarı Erlik'in dokuz oğlundan biridir. Kardeşleriyle birlikte Kara Oğlanlar diye anılır. Karanlığı yöneten güç sayılır; gece onun hüküm sürdüğü zamandır.
Adı, Türkçede kara sözcüğüyle aynı köktendir. Kara, Türk mitolojisinde yalnızca bir renk değildir: yeraltını, kuzeyi ve görünmeyeni birden karşılar. Yeraltı tanrısının oğullarının topluca kara sıfatıyla anılması da bu yüzdendir.
Karanlığın Yönetilmesi
Karanlığın kendiliğinden çöken bir yokluk değil, yöneten bir sahibi olan bir alan sayılması Türk düşüncesinin özelliğidir. Aynı anlayış iye inancında da görülür: her şeyin bir sahibi vardır, karanlığın da.
Bu, karanlığın kendi başına kötülük sayıldığı anlamına gelmez. Erlik evrenin dengesinde vazgeçilmez bir yer tuttuğu gibi, gecenin de kendi düzeni vardır; kötülük karanlıkta olup bitenden doğar, karanlığın kendisinden değil.
Kara Oğlanlar Arasındaki Yeri
Dokuz kardeşin ortak görevleri vardır. Erlik'in sarayının ve yeraltına açılan kapıların bekçiliğini yaparlar; bu yüzden kapı bekçileri diye de anılırlar. Aşağıya inen kama yol gösterir, katları geçmesine izin verir ve babalarıyla arasında elçilik ederler. Yeraltındaki bütün sular — göller, ırmaklar, denizler — onların elindedir.
Karaş Han, kardeşleri Kömür Han ve Temir Han ile birlikte adı doğrudan bir maddeye ya da renge bağlanan üçlüyü oluşturur. Öbür kardeşlerin adları ise bir olayı ya da durumu karşılar.
Babaları gibi büsbütün kötücül sayılmazlar. Kimi anlatılarda insanı kötü ruhlardan korudukları söylenir; kendilerine sunulan kurban da bir şey dilemek için değil, çoğunlukla yatıştırmak için verilir ve zayıf, hasta hayvanlardan seçilir.
Kaynaklardaki Durumu
Dokuz oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer ve görevleri orada topluca anlatılır. Her birine ayrı bir alan verilmesi ise sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ortaya çıkmıştır; Karaş Han'ın karanlıkla eşleştirilmesi de adının anlamından türetilmiş bir yorumdur. Bu yüzden madde, ona ait ayrı bir anlatı ya da tören aktarmaz — çünkü derlemelerde böyle bir anlatı yoktur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Karanlığın kişileşmesi başka mitolojilerde de bulunur. Japon anlatısındaki ölüler ülkesi Yomi karanlığın kendisiyle tanımlanır ve oraya inen İzanagi, karanlıkta gördüğü şey yüzünden kaçmak zorunda kalır. Yunan mitolojisinde de yeraltının karanlığı ayrı bir varlık olarak anılır.
Karaş Han'ı ayıran, karanlığın bir yer değil bir görev olarak paylaştırılmasıdır. Türk anlatısında karanlık, içine girilen bir ülke değil, bir oğula düşen paydır.