Ninazu, Sümer mitolojisinde yeraltının ve hekimliğin tanrısıdır. Adı hekim efendi anlamına gelir, ama anlatılarda öne çıkan yanı şifadan çok ölüler ülkesindeki yetkisidir. Yılanların kralı sayılır ve yılan sokmasına karşı okunan büyülerde adı anılır. Başlıca kenti, Ur ile Uruk arasında kurulan Enegi'dir.
Eşi Ningirida, oğlu ise yılanlı ağaç ve yeraltı tanrısı Ningişzida'dır. Yeraltı tanrılarının en eskilerinden biri kabul edilir. Ereşkigal ile Nergal öne çıkmadan önce ölüler ülkesinin başlıca sahiplerinden sayıldığı ileri sürülür. Sonraki yüzyıllarda yetkisi daralır ve tapımı birkaç kente çekilir.
Adı ve Soyu
Soyu kaynaktan kaynağa değişir. Bir gelenekte yeraltının kraliçesi Ereşkigal ile eşi Gugalanna'nın oğludur. Bu geleneğin daha eski bir katmanında Ninazu, kraliçenin oğlu değil kocasıdır. Sonraki metinlerde bağ oğulluğa döner. İkinci gelenek onu Enlil ile Ninlil'in çocuğu yapar ve Eşnunna çevresinden gelir. Üçüncüsü Ur'da yazılmış bir övgü metninde görülür, orada ay tanrısı Nanna'nın doğurttuğu tanrı diye anılır.
İkinci gelenek, Enlil ile Ninlil anlatısına dayanır. Tanrılar kurulunca yeraltına sürülen Enlil'in ardından inen Ninlil, orada üç kez kılık değiştirmiş kocasıyla karşılaşır. Ninazu, ırmak adamı kılığındaki karşılaşmadan olur. Kardeşleri Nergal ve Enbilulu ile birlikte yeraltına karşılık bırakılır, böylece ilk çocuk Nanna gökyüzüne çıkabilir. Bu anlatıda aşağıdaki yeri kalıtla değil, o pazarlıkla kurulur.
Yeraltındaki Yeri
Unvanı büyük yerin kâhyasıdır. Büyük yer, ölüler diyarının örtmeceli adıdır. Ninazu bu diyarda hüküm veren bir yargıç değil, düzeni gözeten bir yetkilidir. Sümer'de yeraltı bir ceza yeri sayılmadığı için oradaki tanrıların işi de yargılamak değil, sınırın korunmasını sağlamaktır.
Enegi bu yüzden ölüler ülkesinin kapısı gibi anlatılır. Tapınak ilahilerinde kent, insanların ölümden sonra toplandığı yer diye anılır. Tanrının orada Egida adlı bir tapınağı vardır ve ad, mühürlü ev ya da ambar diye okunur. Oğlu Ningişzida'nın yeraltındaki yeri de babasının maiyetinden gelir. Sonraki dönemde oğlun daha çok anılması, bu maiyetin sürekliliğine bağlanır.
Yılanlar ve Hekimlik
Yılanların kralı unvanı ona verilir ve yılan sokmasına karşı okunan büyülerde çağrılan tanrı odur. Bu büyülerin Sümerce dışındaki dillerde yazılmış kopyaları da bulunur, yani ünü Sümer'in dil sınırını aşar. Simgeleri arasında yılan, yılan ile ejder karışımı muşhuşşu ve ölümü karşılayan kara köpek sayılır. Gökyüzünde Mars gezegeniyle ilişkilendirilir.
Adındaki hekimlik, tapımında büyük yer tutmaz. Yine de yılanın hem öldüren hem iyileştiren hayvan sayılması, iki yanı tek tanrıda birleştirir. Oğlu Ningişzida'nın asaya dolanmış iki yılanla betimlenmesi de buradan gelir ve bu simge, Yunan mitolojisinde hekimliğin tanrısı Asklepios'un asasıyla sık sık yan yana anılır. İki simge arasında doğrudan bir aktarım kanıtlanmış değildir.
Tahılın Gelişi
Bir anlatıda Ninazu, kardeşi Ninmada ile birlikte insanlara tahılı getirir. Ninmada, gök tanrısı An'ın yılancısı diye anılır. Anlatının başında insanlar tarım bilmez, koyunlar gibi ağızlarıyla ot yolarak beslenir. Arpa ile keten ise dağın üstünde, tanrıların elindedir.
İki kardeş bu bitkileri dağdan indirip insanlara vermeye karar verir. Kararın uygulanması için Enlil'in onayı gerekir, çünkü yeryüzünün düzeni ona bağlıdır. Metnin sonu kırık olduğu için işin nasıl bittiği bilinmez. Anlatı yine de tanrının yalnız ölümle değil, topraktan çıkan ürünle de anıldığını gösterir.
Tapımı ve İzleri
Tapımının en eski izleri Enegi'dedir ve Erken Hanedanlar döneminden başlar. Eşnunna'da Esikil adlı ikinci bir tapınağı vardır, adı temiz ev anlamına gelir. Orada yeraltı yönü geri plana düşer ve tanrı iki topuz taşıyan bir savaşçı olarak görülür. Üçüncü Ur hanedanı döneminde Ur, Nippur ve birkaç kentte daha sunu aldığı bilinir.
Akkad döneminden sonra Eşnunna'nın baş tanrılığı başka bir tanrıya geçer ve Ninazu orada geri çekilir. Eski Babil döneminin ardından tapımı genel olarak söner. En uzun süre Ur'da yaşar. Kentte Pers dönemine dek tanrının adını taşıyan kişi adlarına rastlanır. Adın hem ölçünlü hem Umunazu biçimindeki ağız söyleyişiyle kullanılması, bu geç tapımın kendine özgü yanıdır.