Yaltacuk, Dede Korkut anlatılarının üçüncü boyunda geçen bir Oğuz yiğididir. Babasının adıyla birlikte Yalancı Oğlu Yaltacuk diye anılır. Beyler arasında sayılmasına karşın destanda kendine ait bir yiğitlik göstermez. Onu akılda tutan şey, Bamsı Beyrek tutsakken kurduğu yalandır. Yiğidin kendisine armağan ettiği gömleği kana bulayıp öldüğüne kanıt diye getirir, ardından onun beşik kertmesi Banı Çiçek ile evlenmeye kalkışır.
Bu yönüyle Yaltacuk, Oğuz anlatısında yalanın kişileşmiş halidir. Destan onu bir düşman ya da bir canavar olarak kurmaz. Aynı sofrada oturan, aynı armağanı alan bir yiğittir. Kötülüğü içeriden gelir ve bu yüzden Beyrek'in Bayburt kalesinde çarpıştığı düşmandan daha derin bir yara açar.
Adı
Ad, Dresden yazmasında harekesiz yazıldığı için tek bir biçimde okunmaz. Yaygın okuyuş Yaltacuk'tur, kimi yayınlarda aynı yer Yartacuk diye verilir. Burada yaygın olan biçim izlenmiştir. Babanın adı olarak geçen Yalancı da düz bir ad gibi durmaz. Oğuz destanında kişiler çoğu kez işleriyle anılır ve bu san, oğlunun yapacağı işi baştan haber veren bir etiket gibi metne yerleşir. Okur adı duyduğu anda anlatının nereye gideceğini sezer.
Kanlı Gömlek
Beyrek, düğün gecesi basılıp Bayburt kalesine tutsak düşer ve on altı yıl haber alınamaz. Bir gün Deli Karçar, Bayındır Han'ın önünde ağzını açar. Yiğidin diri olduğu haberini getirene altın vereceğini, ölü olduğu haberini getirene ise kız kardeşini vereceğini söyler. Kalabalıktan öne çıkan Yaltacuk olur. Gidip ölüsünden dirisinden haber getireceğini bildirir.
Elinde bir gömlek vardır. Beyrek onu vaktiyle armağan etmiştir, Yaltacuk giymemiş, saklamıştır. Yalancı bu gömleği kana buladıktan sonra Bayındır Han'ın önüne bırakır. Beyrek'in Kara Derbent'te öldürüldüğünü, delilin de bu olduğunu söyler. Kanlı gömlek, halk anlatılarında ölüm delili diye sık geçen bir motiftir ve burada da beklendiği gibi işler. Kimse kumaşın altını sorgulamaz. Banı Çiçek gömleği tanıyıp yüzünü yırtar, Kam Büre Bey ile eşi oğullarına ağıt yakar. Yaltacuk küçük düğününü hemen kurar, büyük düğün için gün biçer.
Kırılan Yay
Beyrek tam bu sırada kaleden kurtulur. Yolda rastladığı bir ozandan düğünün kimin düğünü olduğunu öğrenir, ozanın kopuzunu alır ve deli ozan kılığında düğün yerine varır. Salur Kazan o günün beyliğini ona bağışlayıp dilediğini yapmakta serbest bırakır. Yemek dökülür, çalgıcı dövülür, kimse tanımaz.
Sıra ok atmaya gelince deli ozan güveyin yayını ister. Yayı çeker çekmez kabzasından iki parça olur. Bu, bütün boyun Yaltacuk hakkındaki hükmünü tek bir görüntüye sığdıran andır. Kendi yayını çekemeyen adam, çekebilenin yerine oturmuştur. Ardından Beyrek'in kendi yayı getirilir ve hedefe dikili yüzük tek okla parçalanır. Banı Çiçek'in bileğindeki yüzük de ortaya çıkınca kimlik saklanacak yer bulamaz.
Kamışlıkta Son
Yaltacuk, Beyrek'in sesini tanıyınca düğün yerinden kaçar ve kendini Tana Sazı denen kamışlığa atar. Yiğit ardına düşer, ateş getirtip sazı yaktırır. Kamışlık tutuşunca yalancı dışarı çıkar, ayağına kapanır ve kılıcının altından geçerek boyun eğdiğini gösterir. Beyrek suçundan geçer. Ceza yerine af, Oğuz anlatısında ölçünün nerede durduğunu söyler. Yalanın karşılığı kan değil, herkesin gözü önünde küçülmektir.
Bağışlanmanın ardından Oğuz beyleriyle Bayburt üzerine yürünür, kalede kalan otuz dokuz yoldaş kurtarılır ve düğün yeniden kurulur. Yaltacuk bu son bölümde artık anılmaz. Destan onu cezalandırmaz ama unutur, bu da kendi başına bir hükümdür.
Benzer Yalancılar
Yiğidin yokluğunda yerine geçmeye kalkan yalancı, aynı anlatının Orta Asya'daki kolu olan Alpamış destanında da bulunur. Kalıp Oğuz ile sınırlı değildir. Yunan anlatısında Odisseus yıllar sonra evine döndüğünde Penelope'yi isteyenlerle dolu bir salon bulur ve kimliğini yine bir yay sınavında açar. İki anlatı aynı düğümü ters yönden çözer. Odisseus'un yayını talipler geremezken, Yaltacuk'un yayı Beyrek'in elinde kırılır. Her iki durumda da yayın hakkını veren tek kişi vardır ve gerçek sahibini silahın kendisi söyler.