Yeraltının hükümdarı Erlik'in dokuz oğlundan biridir; kardeşleriyle birlikte Kara Oğlanlar diye anılır. Demirle ilişkilendirilir ve kimi anlatılarda demirciliği insanlara öğretenin o olduğu söylenir.
Adı Türkçede demir demektir. Madenin yerin altından çıkarılması, onun sahibinin de aşağıda aranmasını doğal kılar; demirin tanrısının yeraltı tanrısının oğlu sayılması bu yüzdendir.
Demirin İki Yüzü
Demir, Türk inancında çift anlamlı bir maddedir. Bir yandan kötücül varlıkları uzaklaştırdığına inanılır: lohusanın yastığı altına bıçak konur, Albıs'ın demirden korktuğu söylenir, Yel Ana'nın getirdiği hastalıklar demirden bir araç gezdirilerek sağaltılır. Öte yandan silahın da madenidir; kesen ve öldüren odur.
Aynı ikilik demirciliğe de yansır. Demirci, Türk anlatılarında ayrıcalıklı bir zanaatkârdır — Ergenekon destanında dağı eritip bir halkı kurtaran onun bilgisidir. Ama bu bilginin kaynağının yeraltına bağlanması, gücün tehlikeli bir yerden geldiğini de söyler.
Kara Oğlanlar Arasındaki Yeri
Dokuz kardeşin ortak görevleri vardır. Erlik'in sarayının ve yeraltına açılan kapıların bekçiliğini yaparlar; aşağıya inen kama yol gösterir ve babalarıyla arasında elçilik ederler. Yeraltındaki bütün sular onların elindedir. Erlik'in sarayının da yeşil demirden yapıldığı anlatılır; demir, yeraltının kendi malzemesidir.
Adı bir maddeye bağlanan kardeşleri Karaş Han ve Kömür Han'dır. Kara, kömür ve demir üçlüsü aynı ocağın parçalarıdır: karanlık, yakıt ve maden.
Kaynaklardaki Durumu
Dokuz oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer; görevleri orada topluca anlatılır. Demirciliği öğretme işlevi ise sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ona yüklenmiştir ve adının anlamından türetilmiştir. Kendisine ait ayrı bir anlatı ya da tören derlemelerde yoktur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Demirciliğin tanrısal bir kaynağa bağlanması yaygındır. Yunan mitolojisinde demirci tanrı Hefaistos gökten atılmış, topal ve öbürlerinden ayrı duran bir tanrıdır; ocağı da Olimpos'ta değil yerin altındadır. Japon mitolojisinde ateşin tanrısı Kagutsuçi aynı zamanda demircilerin tanrısı sayılır ve o da annesini yakarak öldüren, sonra babası tarafından öldürülen bir tanrıdır.
Üçünde de aynı düşünce vardır: madeni eritme bilgisi değerlidir, ama onu getiren tanrı düzenin merkezinde değil kenarındadır. Temir Han da bu yüzden gökte değil, aşağıdadır.