Kazılık Koca, Dede Korkut Kitabı'nda Bayındır Han'ın veziri olan yaşlı Oğuz beyidir. Kitaptaki anlatıların her birine boy denir ve yedinci boy onun ile oğlu Yegenek'in adını taşır. Adındaki koca sözü burada yaşlı ve ulu kişiyi anlatır.
Boyun konusu, Kazılık Koca'nın bir akında tutsak düşmesi ve on altı yıl sonra oğlunun eliyle kurtarılmasıdır. Yegenek'in dayısı Bügdüz Emen olduğu için Emen, Kazılık Koca'nın eşinin kardeşidir.
Düzmürd Kalesi Önünde
Bayındır Han'ın kurduğu bir toyda şarabın etkisi Kazılık Koca'nın başına vurur. Handan akına çıkmak için izin ister, han da ona dilediği yere gitmesini söyler. Vezir savaşta işe yarar deneyimli adamlarını ve gerekli donanımı yanına alır, dağları aşıp Karadeniz kıyısındaki Düzmürd Kalesi'ne varır.
Kalenin başında Arşun oğlu Direk Tekür vardır. Tekür sözü Oğuz anlatılarında Hristiyan kale beyini anlatır. Direk Tekür altmış arşın boyunda bir devdir, altmış batmanlık gürz kullanır ve çok sert yaylar çeker. Kazılık Koca ilk vuruşu kendisi yapar ve kılıcını tekürün ensesine indirir, ama kılıç ona işlemez. Sıra Direk Tekür'e geldiğinde gürzünü tepeden indirir ve yaşlı veziri yere serer. Kazılık Koca'yı yakalayıp kaleye kapatırlar, yanındaki yiğitler ise kaçıp kurtulur.
On Altı Yıllık Tutsaklık
Kazılık Koca tutsak düştüğünde oğlu Yegenek bir yaşındadır. Beyler babasının sağ olduğunu oğlandan saklar. Bu arada Emen kaleye altı kez varır, altısında da alamaz.
Yegenek on beşine geldiğinde beylerin sohbetinde Kara Budak ile söz atışır. Kara Budak ona, er olmak istiyorsa varıp on altı yıldır tutsak olan babasını kurtarmasını söyler. Bu sözle yerinden kalkan Yegenek, Bayındır Han'dan asker ister ve yirmi dört sancak beyiyle yola çıkar. Yolda gördüğü düşte dayısı Emen ile karşılaşır, ardından ikisi birlikte kaleye yürür.
On altı yıl, kitapta bir başka tutsaklığın da süresidir. Bamsı Beyrek de Bayburt hisarında aynı süre kalır. Babası yıllarca uzakta kalan oğulun büyüyüp onu aramaya çıkması ise Yunan anlatısında Odisseus ile oğlu Telemakhos'u hatırlatır.
Kurtuluşu
Oğuz beyleri kalenin önüne vardığında Direk Tekür meydana çıkar. Önce Deli Dündar'ı gürzüyle yere serer, ardından Dülek Evren'in çomağını elinden alıp onu da geri püskürtür. Yegenek Tanrı'ya yalvarıp atını sürer ve kılıcını tekürün omzuna indirir. Yaralanan Direk Tekür kaleye kaçarken Yegenek peşinden yetişir ve onu kale kapısında ensesinden vurup öldürür.
Kazılık Koca böylece tutsaklıktan çıkar. Kâfiri kimin öldürdüğünü doğrudan sormaz. Ardında bıraktığı develerin, koyunların ve sevdiği kadının doğurduklarının erkek mi dişi mi olduğunu soran benzetmelerle sorar. Yegenek aynı dille karşılık verir. Develerden erkek deve, koyunlardan koç, sevgilinin karnından da bir aslan doğduğunu söyleyerek o aslanın kendisi olduğunu anlatır. Baba ile oğul on altı yıllık ayrılığın ardından kucaklaşır.
Beyler kaleyi yağmalar, kilise yıkılıp yerine mescit yapılır ve orada hutbe okunur. Ganimetin seçkin payı Bayındır Han'a ayrılır, kalanı gazilere dağıtılır. Boyun sonunda Dede Korkut gelip destanı düzer ve onu Yegenek'in adına bağlar.