Kışın en soğuk günlerinde ortaya çıktığına inanılan umacıdır. Ağırlıkla Karadeniz bölgesi ve Anadolu halk inancında yaşar. Adı Yunancadan gelir; kışın karanlık günlerinde dolaşan cinleri anlatan kalikantzaros sözcüğüne dayanır ve Türk halk kültürüne dışarıdan girip yerleşmiştir. İnancın kökeni Trakya ve Balkan halk geleneklerine uzanır; bölgedeki halklar arasında yüzyıllardır ortak biçimlerde yaşar.
Yılın en soğuk dönemine, zemheri günlerine bağlıdır. Bu günlere bazı yörelerde doğrudan Karakoncolos günleri denir; kışın en sert, gecelerin en uzun olduğu bu dönemde varlığın dışarıda dolaştığına inanılır. Soğuğun ve karanlığın kişileşmiş biçimi gibidir.
Ortaya Çıktığı Günler
Ne zaman geleceği yöreden yöreye değişir. En yaygın inanışa göre zemherinin ilk on gününde dolaşır; kimi yerde ocak ayının ilk günlerine, kimi yerde kışın en sert fırtınasının çıktığı haftaya bağlanır. Bu günlerde beklenen soğuk dalgasına Karakoncolos fırtınası denir; varlığın gelişiyle havanın bozulması aynı şey sayılır.
Trakya'da aynı dönemde anılan Bocuk inancı da bu geleneğin akrabasıdır: kışın en sert gecesinde dolaşan kötücül bir varlık düşüncesi, bölgede ayrı bir adla ve kendi âdetleriyle sürer.
Görünüşü
İri, uzun boylu, bedeni kıllarla kaplı, kara ve korkunç bir varlık olarak betimlenir. Karanlıkta, özellikle gece sokakta ya da ıssız yerlerde dolaşır. Görünüşündeki karanlık ve tüylülük, adındaki kara sözcüğüyle de örtüşür.
Anlatıların çoğunda elinde bir tarak taşır. Bu tarak onun hem alameti hem silahıdır: karşısındakinden istediği yanıtı alamazsa taraklaÜ yaralar.
Soru Sorması
En bilinen özelliği, karşılaştığı kişiye sorular sormasıdır. Gece yolda birinin karşısına çıkar ve ona nereden geldiğini, nereye gittiğini, adını ve nerede oturduğunu sorar; anlatıya göre kişinin can güvenliği verdiği cevaba bağlıdır. Verilen her yanıtın içinde kara sözcüğü geçmelidir; bunu başaran kişi kurtulur, şaşırıp başka türlü cevap veren ise varlığın saldırısına uğrar.
Bu yüzden Karakoncolos'la karşılaşan kişinin soğukkanlı davranıp her soruya kara ile karşılık vermesi gerektiği anlatılır. Anlatı, tehlikeyi güçle değil akılla ve sözle aşma motifinin bir örneğidir.
Ondan Korunma
Karakoncolos günlerinde geceleri dışarı çıkmamak, evde kalmak en yaygın korunma yoluydu. Soğuğun ve karanlığın varlığı olduğu için, ateşin başında ve kalabalıkta kalmak güvenli sayılırdı; ıssızlık ve gece onun alanıdır.
Evin içinde de tedbir alınırdı. Bu günlerde tarak ortalıkta bırakılmaz, saklanırdı; varlığın silahı tarak olduğu için evde duran bir tarağın onu çağıracağına inanılırdı. Karadeniz yöresinde ise kapının önüne yiyecek konurdu: karnını doyuran koncolosun oyalanmadan geri döneceği, geldiği denize çekileceği düşünülürdü.
Benzer Varlıklar
Issız yerlerde geceleri insanın karşısına çıkması bakımından, yaban umacısı Gulyabani ile aynı çevreye aittir; ikisi de kökeni dışarıdan gelip Anadolu halk inancına yerleşmiş gece varlıklarıdır. Uykuda insanı bastıran Karakura ile adı benzese de ondan ayrıdır: Karakura uyku ve kâbusla, Karakoncolos ise kış ve soğukla ilişkilidir.
Kışın belirli günlerinde gelip kapı kapı dolaşan, korkutan ve ağırlandıktan sonra çekilip giden varlık başka kültürlerde de vardır. Japon anlatısındaki Namahage, yılın dönümünde evleri dolaşıp içeridekileri korkutan, ardından ikram edilip uğurlanan bir varlıktır. İkisinin ortak yanı, kışın en karanlık günlerini bir ziyaretçiyle karşılamak ve o ziyaretçiyi doğru sözle ya da ikramla savuşturmaktır.