Göktürklerin Bozkurt destanında, yok olmanın eşiğine gelen soyu emzirip yaşatan ve yeni bir soyun annesi olan dişi kurttur. Kurt-ata inancının en tanınmış simgesidir. Adının modern dönemde verildiği kabul edilir; efsanenin eski biçimlerinde dişi kurdun bir özel adı geçmez, yalnızca bir dişi kurt olarak anılır.
Asena adının, Göktürklerin hükümdar soyu olan Aşina'nın adından türetildiği düşünülür. Bu yüzden efsanedeki dişi kurt ile onun soyundan gelen hanedanın adı birbirine bağlıdır. Adın bugünkü kullanımı yirminci yüzyılda yerleşmiştir: Ziya Gökalp'in bu adı Çincede kurt anlamına geldiği görüşüyle yazması, sözcüğün dişi kurdun özel adı olarak yayılmasında belirleyici olmuştur. Aslının Açina biçiminden geldiği de öne sürülür, fakat bu görüş kesinleşmiş değildir.
Soyu Kurtarması
Anlatıya göre bir Türk boyu düşmanları tarafından kılıçtan geçirilir; geriye elleri ve ayakları kesilip bir bataklığa atılan bir çocuk kalır. Onu bulan dişi kurt, ona et taşıyıp besleyerek yaşatır. Çocuk büyüdüğünde kurtla birleşir; böylece tükenmek üzere olan soy, kurdun aracılığıyla sürer.
Düşmanlar çocuğu bulup öldürünce, gebe kalan dişi kurt kaçarak dağların arasındaki bir mağaraya sığınır. Bu kaçış, yeni soyun düşmandan korunup güvenceye alınması anlamına gelir.
Kurtulan soyun bir hayvan tarafından beslenerek yaşatılması motifi başka anlatılarda da vardır. Oğuz yiğidi Basat bebekken bir dişi aslan tarafından büyütülmüş, Yunan anlatısında çocuk tanrıyı keçi Amaltea emzirmiştir. Aradaki fark şudur: orada hayvan yalnızca besleyicidir, burada ise doğrudan yeni soyun annesidir.
On Oğulun Annesi
Kurt, mağarada on erkek çocuk doğurur. Bu çocuklar büyüyüp dışarıdan kadınlarla evlenir ve her biri bir boy kurar; bu boylardan biri Aşina adını alır ve soyun önderliği bu ada geçer. Böylece Asena, bütün bir halkın ortak annesi sayılır.
Mağarada üreyip oradan yeryüzüne yayılma motifi, Göktürk anlatısında yeniden doğuşun ve çoğalmanın simgesidir; aynı motif Ergenekon efsanesindeki dağdan çıkış anlatısıyla akrabadır.
Kaynaklardaki Yeri
Efsane Göktürklerin kendi yazıtlarında, Çin kaynaklarında ve Tibetçe bir belgede izlenebilir. Bu kayıtlara göre soyun atası, bir gölün kuzeyinde yaşayan ve zamanla ayrı bir boy haline gelen topluluktur; hükümdar ailesinin adı Aşina'dır.
Anlatının birden çok biçimi vardır ve ayrıntılar kaynaktan kaynağa değişir; çocuğun kurtarılışı, kurdun kaçtığı yer ve doğan çocukların sayısı farklı aktarılabilir. Ortak kalan çekirdek, soyun bir dişi kurt sayesinde sürmesidir. Efsane aynı zamanda siyasi bir işlev taşır: hükümdar ailesinin yönetme hakkını kutsal bir soya dayandırır.
Kurt-Ata İnancı
Asena, kurdun Göktürk türeyiş anlatısındaki ata ve koruyucu rolünün dişil yüzüdür. Kurt, yalnızca bu efsanede değil, Oğuz anlatılarında da yol gösteren ata olarak görünür; orada ordunun önünde yürüyüp yol gösteren Gökbörü, egemenliğin ve zaferin simgesidir.
Bu iki rol birbirini tamamlar: Asena soyu emzirip var eden anne kurt, Gökbörü ise o soya yol gösterip önderlik eden kurttur. Biri Göktürk türeyiş anlatısından, öbürü Oğuz Kağan destanından gelir. Kurdun hem soyun kaynağı hem yol gösterici sayılması bu iki ayrı anlatıda görülür.