Hakas Türklerinin kahramanlık destanlarındaki kız yiğittir. Annesi babası yoktur, atıyla birlikte bir ak kayadan çıkar. Düşmanın yıktığı bir yurdu yeniden kurar, yurdun sahibi olan yiğidi büyütüp korur ve işi bitince doğduğu kayaya geri döner. Adını taşıyan destan üç bin altı yüz dolayında dizedir.
Hakas geleneğindeki öbür kadın kahramanlar gibi o da evlenmez ve han olmaz. Savaşı kendisi için değil başkası için verir. Kazandığı yurdu bir başkasına bırakır.
Adı
Ad üç parçadan kurulur. Ah, Hakasçada ak demektir. Çibek ipek, arığ ise temiz ve saf anlamına gelir. Ad bütünüyle ak ipek gibi temiz kız diye anlaşılabilir. Hakas destanlarında kadın kahramanların adları çoğu kez arığ sözüyle biter. Altın Arığ ve Huban Arığ da bu örneğe uyar. Destanın kimi aktarımlarında ad Ak Çibek Arığ biçiminde yazılır.
Ak Kayadan Doğuşu
Destan çocuğu olmayan yaşlı Ah Han ile eşinin yurdunda açılır. Kadın sonunda gebe kalır ama Ah Han üstlerine gelen düşmanı karşılamaya gider ve Ay Molat ile kardeşi Hızıl Tas karşısında ölür. Hizmetçiler doğacak oğlanın adının Hannığ Hılıs, yani kanlı kılıç olacağını ve kayadan çıkacak bir kızla birlikte zaferler kazanacağını önceden söyler.
Çocuk doğunca kır saçlı bir hizmetçi kadın onu saklar. Düşman yurda girer, yaşlı anneye eziyet eder ve oğlanı arar. Her şeyin kötüye döndüğü bu anda yurdun yakınındaki altı çatal başlı ak kaya açılır ve Ah Çibek Arığ atının sırtında dışarı çıkar. Atı ve silahı onunla birlikte var olmuştur. Kayanın dışarıdan bir kapısı yoktur. Kimi çalışmalar bu kayayı Hakas inancındaki kutsal kayalardan biri sayar ve kahramanın doğuşunu iye inancına bağlar.
Ay Molat ile Savaşı
İlk işi Ah Han'ın öcünü almaktır. Ay Molat'ı iki kez öldürür ama düşman her seferinde dirilir. Üçüncü karşılaşmada onunla güreşir ve öldürür. Bu kez cesedi yakılır ki bir daha dünyaya dönemesin. Ardından düşmanın ak atını havaya kaldırıp yere çalar. Sibirya Türklerinin destanlarında yiğidin atı ondan sonra öldürülür, sahibi öbür dünyada atsız kalmasın diye.
İşler ikisi arasında bölünür. Baş düşmanı Ah Çibek Arığ yener, onun yakınlarını Hannığ Hılıs alt eder. Hızıl Tas ile Ay Molat'ın oğlu Alıp Hushun, Hannığ Hılıs'ın elinden ölür. Kız Kök Han'ı da yener. Hannığ Hılıs Ot Han'ın yurduna akın edip tuzağa düştüğünde onu ölümden kurtaran da yine odur.
Ot Han'ın kızı Ozıl Arığ da bir kız yiğittir. Ah Çibek Arığ onu öldürünce etini ve kemiklerini parçalar, parçaları Otlu Deniz'e atar ve balıklar onları dağıtsın diye ilenir. Diriliş düşüncesinin bu kadar güçlü olduğu bir anlatıda düşmanı yenmek yetmez, geri dönmesinin yolu da kapatılır.
Yenilen ülkenin halkına dokunmaz. Malının yağmalanmasına izin vermez, düşmanın yerine yeni bir yönetici koyar ve öğüt verip döner. Destanda halkın kendi yöneticisini seçtiği bir bölüm de bulunur.
Talibi ve Gelini
Pay Sarığ Han'ın oğlu Alıp Saaday onunla evlenmek ister. Kız ona güreş önerir, onu yenip öldürür. Talibini sınavla yenen kız Yunan anlatısındaki Atalante'de de görülür. Atalante koşuda yenilen talibi öldürür, Ah Çibek Arığ güreşte yenileni.
Kendisi evlenmez ama yetiştirdiği yiğidi evlendirir. Hannığ Hılıs'a çirkin görünen bir kız, Hıyan Han'ın kızı Hıyan Arığ seçilir. Kızın çirkinliği bir büyüdür ve Ah Çibek Arığ bunu önceden bilir. Oğlanın adını koyan o olduğu gibi, bu evlilikten doğan kıza Ay Tappa adını veren de odur.
Sonu
Düşmanlar ölmüş, yiğit evlenmiş, yurt yeniden kurulmuştur. Ah Çibek Arığ büyük bir şölen düzenletir, içer ve türkü söyler. Sonra dışarıdan kapısı olmayan ak kaya kendiliğinden açılır. Kız bunun ne demek olduğunu anlar. Atını yanına alıp kayaya girer ve ak taştan bir tabuta yatar. Ardından yurdun başına Ay Tappa geçer.
Doğduğu yerde ölmesi onu Altın Arığ'a yaklaştırır. İkisinin de canı kayaya bağlıdır ve ikisi de görevi bitince ortadan kalkar.
Kaynaklardaki Durumu
Destan 1966 yılında Abakan'da ünlü bir Hakas destancısının ağzından derlenmiştir. Anlatıcı onu yine destancı olan babasından öğrenmiştir. Türkiye Türkçesine iki kez, birbirinden bağımsız olarak aktarılmıştır. İlk aktarma 2007, ikincisi 2015 yılında yayımlanmıştır.
Kimi araştırmacılar dünyanın yaratılışını anlatan açılıştaki bakır motifine dayanarak destanın kökünü Bakır Çağı'na ve Afanasyevo kültürüne götürür. Bu tarihleme bir görüştür, kesinlik taşımaz. Metinde dağ, kaya ve doruk sözlerinin kahramanın adından daha sık geçtiği de saptanmıştır. Bu durum Hakaslarda dağ inancının ne kadar güçlü olduğunu gösterir.
Ay Huucın destanında da bu adı taşıyan bir kız geçer. Orada Ay Huucın onu bulur ve kardeş saydığı Han Mirgen'e eş olarak getirir. İki anlatıdaki kişinin aynı kişi olup olmadığı açık değildir.