Yol İyesi, Türk halk inancında yolların ve yolculuğun koruyucusu sayılan ruhtur. Belli bir yere bağlı öbür iyeler gibi o da sahibi olduğu alanı gözetir. Aradaki fark, bu alanın durağan bir yer değil, insanın üzerinde ilerlediği bir hat olmasıdır. Her yolun kendi iyesi bulunduğuna inanılır, bu yüzden yeni bir yola girmek yeni bir sahibin alanına girmek demektir.
Yol sözcüğü Türk düşüncesinde yalnızca gidilen hattı anlatmaz. Düzen, doğruluk, baht ve uğur da aynı sözcüğün çevresinde toplanır. Yolunda gitmek ile yola çıkmak arasındaki bu yakınlık, yol iyesini sıradan bir yer ruhu olmaktan çıkarır ve talihle ilgili bir güce yaklaştırır. Yolcunun başına gelen iyilik de kötülük de yolun sahibiyle kurduğu ilişkiye bağlanır.
Adı ve Yayılımı
Ad, Türk dünyasının her yerinde aynı kuruluşu korur. Tatarlarda yul iyäse denir, patika ve keçiyolu için yolak iyesi biçimi kullanılır. Moğolcadaki karşılığı col ezen ya da zol ezendir ve buradaki zol sözcüğü talih anlamı taşır. Yakutlarda geçitleri ve tırmanışları gözeten ruh attuk içi adıyla anılır. Adların hepsi yol ile sahip sözcüklerinin yan yana getirilmesinden kurulur.
Yolun tekinsiz sayılan noktaları ayrıca anılır. Dağ geçitleri, dar boğazlar, ıssız vadiler ve yolların ayrıldığı yerler yolcunun en çok çekindiği duraklardır. Buralarda iyenin daha yakında olduğuna, dolayısıyla saygının da daha görünür olması gerektiğine inanılır.
Alaca Atlı Yol Tengri
İnancın en eski yazılı izi, Köktürk harfleriyle yazılmış fal kitabı Irk Bitig'de bulunur. Kitabın ikinci falında yol tanrısı kendi ağzından konuşur. Alaca atlı yol tanrısı olduğunu ve gece gündüz at koşturduğunu söyler. Yolda karşılaştığı iki kişi ondan korkar, o ise korkmamalarını söyler ve onlara kut vereceğini bildirir. Falın yorumu iyidir.
Aynı kitabın kırk sekizinci falında yaşlı bir yol tanrısı anılır. Bu tanrı bozulanı onarır ve ülkeyi düzene koyar. İki fal birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo, yol tanrısının yalnızca tek tek yolcuları değil, ülkenin düzenini de gözeten bir güç olduğudur. Yolun doğrulukla ve düzenle birlikte anılması bu eski katmana dayanır.
Bu gücün en eski metinde Tengri sözüyle, sonraki halk inancında ise iye sözüyle karşılanması dikkat çekicidir. Aynı inancın zamanla tanrı katından yerel bir koruyucu ruh katına indiği ileri sürülür. Elde tek bir kesintisiz anlatı bulunmadığı için bu bir yorumdur, kanıtlanmış bir soy çizgisi değildir.
Yolcuyla İlişkisi
Yol iyesi yolcuyu hem korur hem sınar. Kendisine saygı gösterileni yolunda yürütür ve gideceği yere sağ salim ulaştırır. Kötü niyetle yola çıkanı ya da yola saygısızlık edeni ise şaşırtır. Her gün yürüdüğü patikada birdenbire yönünü kaybeden, bildiği yerde kendini karanlık bir ormanın içinde bulan kişinin başına gelen budur. Tipide evinin çevresinde dönüp durarak kapısını bulamayan ve eşiğinin önünde donan kimsenin anlatısı da aynı inanca bağlanır.
Bu yüzden yolculuk kendi töresiyle yapılır. Geçit başlarındaki obo denen taş yığınlarına birer taş eklenir, yakındaki ağaca yalama denen ak bez bağlanır, azıktan ya da içkiden küçük bir pay saçı olarak yere bırakılır. Uzun ve tehlikeli yollarda kurban kesildiği de olur. Bunların hepsi yerin sahibinden geçiş izni istemenin ve yolun açık olmasını dilemenin somut biçimleridir.
Boz Atlı Yolcu
İslam sonrasında yol iyesine bağlanan inançların bir bölümü Hızır anlatısına geçmiştir. Darda kalanın karşısına ansızın çıkan, yolunu şaşıranı doğru yöne çeviren ve iyiliğini bırakıp gözden kaybolan boz atlı yolcu, atlı yol tanrısının çizgisini sürdürür biçiminde değerlendirilir. Yola çıkanın ardından su dökme âdeti ve yolun açık olmasını dileyen sözler de bu eski katmanın gündelik hayatta yaşayan izleri sayılır.
Başka Anlatılardaki Karşılığı
Yolun kendi koruyucusu olması Türk anlatısına özgü değildir. Yunan anlatısında yolcuların koruyucusu Hermes'tir. Yol kenarlarına ve kavşaklara konan taş yığınları ona bağlanır, oradan geçen yolcu yığına bir taş ekler. Bu davranış, geçit başındaki obo taşına taş koymakla neredeyse aynıdır.
Japon anlatısında yol ayrımını tutan tanrı Sarutahiko'dur. Gökten inen alayın karşısına yolların ayrıldığı yerde dikilir, düşman olmadığını ve yolu göstermek için beklediğini söyler, sonra alayı gideceği doruğa indirir. Yolun en tekinsiz noktasında bekleyip doğru yönü gösteren bu tanrı, yol iyesinin işini yapar.