Sümer anlatılarında dağların ardında kalan uzak ve zengin ülkedir. Altın, gümüş ve lacivert taş ile bunları işleyen ustalar oradadır. Adı yalnızca yazılı metinlerden bilinir, yeri bugün de belirlenebilmiş değildir.
Ülke, Uruk kralları Enmerkar ve Lugalbanda'ya bağlanan dört şiirin ortak sahnesidir. Bu şiirlerde Uruk taşı ve madeni olmayan ovayı, Aratta ise bunlara sahip dağları temsil eder. Aralarındaki çekişme, ovanın dağdan ne alabileceği sorusunun anlatıya dönüşmüş halidir.
Ülkenin tanrıçası İnanna'dır. Metinler Aratta'yı parıldayan me'lerin dağı diye anar. Tanrıça önce Aratta'da da tapınılan bir varlık olarak görünür, anlatıların sonunda ise Uruk'tan yana döner.
Yolu
Aratta'ya varmak için yedi dağ sırası aşılır. Enmerkar'ın ulağı Zubi dağlarından geçer, Susa ile Anşan ülkelerinin yanından ilerler ve beş, altı, yedi dağ aştıktan sonra ülkeye ulaşır. Lugalbanda da aynı yolu tersinden geçerek dağlardan ovaya iner ve Uruk'a varır.
Yolun uzunluğu anlatının kuruluşunu da belirler. İki kral hiç yüz yüze gelmez, aradaki dağları ulaklar aşar. Sözler, istekler ve armağanlar bu uzun yol boyunca taşınır.
Enmerkar ile Çekişme
Enmerkar, İnanna için tapınak yaptırmak üzere Aratta'dan altın, gümüş ve lacivert taş ister, ülkenin boyun eğmesini de bekler. Aratta beyi önce direnir, ardından olmayacak istekler öne sürer. Ağla taşınmış tahıl, ne ağaçtan ne taştan bir asa ve hiçbir renge girmeyen bir yiğit bunlar arasındadır.
Ülke bu sırada kıtlık içindedir. Yaşlıları açlıktan bunalıp Uruk kralının önünde eğilmeyi düşünür. Sonra fırtına tanrısı İşkur'un yağmuruyla tarlalarda buğday ve nohut kendiliğinden biter. Şiirin sonu kırık olduğundan Aratta'nın açıkça boyun eğip eğmediği bilinmez. Kalan satırlar, Aratta halkının değerli taşları ve madenleri İnanna'nın tapınağı için işleyeceğini söyler gibidir.
İkinci şiirde Aratta beyinin adı Ensuhgirana'dır. Bey, tanrıçanın asıl kendi yanında olduğunu ileri sürer. Enmerkar onu ancak düşünde görürken kendisinin Aratta'daki Ezagin tapınağında onunla uyanıkken konuştuğunu söyler. Getirttiği Hamazi'li büyücü Urgirnuna, bilge kadın Sagburru'ya yenilince bey boyun eğer ve üstünlüğü Enmerkar'a bırakır.
Kuşatma
Öbür iki şiirde Uruk ordusu Aratta üzerine yürür. Genç asker Lugalbanda yolda hastalanıp bir dağ mağarasında geride bırakılır, sonra İmdugud kuşunun armağan ettiği hızla ordusuna yetişir.
Kuşatma bir yılı bulur, ekinler sararır ama kent düşmez. Lugalbanda tek başına Uruk'a gidip İnanna'dan yardım ister. Tanrıçanın öğüdü, bir ırmaktaki balık ile öbürlerinden ayrı duran bir ılgın ağacı üzerine kurulu, anlamı tam çözülemeyen bir törendir. Şiir, kentin işlenmiş madenleri ve demircileri, işlenmiş taşları ve taş ustaları alınırsa Aratta'nın bütün döküm kalıplarının Enmerkar'ın olacağını söyleyerek kapanır.
Son satırlar kenti de betimler. Burçları lacivert taştan, duvarları parlak kızıldır. Tuğlalarının kili, servilerin yetiştiği dağlardan çıkarılan kalay taşındandır.
Öbür Metinlerde
Aratta yalnız bu dört şiirde geçmez. Ur'un üçüncü hanedanı döneminde ve sonrasında yazılan övgü şiirlerinde, atasözlerinde ve ağıtlarda da anılır. Bu metinlerde ad çoğunlukla bir ölçüdür. Bir şey, hazinesinin bolluğu, ulaşılmazlığı ya da değeri bakımından Aratta'ya benzetilir.
Değerli bir şeyin dünyanın kıyısındaki bir ülkede, yorucu bir yolculukla aranması başka mitolojilerde de görülür. Argo gemisindeki kahramanların altın post için Kolkhis'e gitmesi buna örnektir. Aratta'yı ayıran, ülkenin silahtan çok sözle, akılla ve tanrıçanın gönlü kazanılarak elde edilmeye çalışılmasıdır.
Nerede Olduğu
Ülkenin varlığını gösteren bir kazı bulgusu ya da yazıt yoktur, bu yüzden gerçek bir yer olup olmadığı da tartışmalıdır. Konum önerileri anlatıdaki ipuçlarına dayanır. Yol Susa ile Anşan'dan geçer, ülke lacivert taşa ve onu işleyen ustalara sahiptir, Uruk'tan çok uzaktır ama bir ordunun erişebileceği yerdedir.
Bu ipuçlarıyla Urmiye Gölü çevresi, Hazar Denizi'nin güneyi, Zagros dağlarındaki çeşitli bölgeler ve İran'ın güneydoğusundaki Ciroft vadisi önerilmiştir. Lacivert taşın bilinen kaynağı bugünkü Afganistan'daki Bedahşan dağları olduğundan, ülkenin bu taşın Mezopotamya'ya uzanan ticaret yolu üzerinde aranması yaygındır. Önerilerin hiçbiri genel kabul görmüş değildir.