Kaykubat, Alpamış destanında kahramanı zindanda bulan ve yıllarca besleyen çobandır. Başı kel göründüğü için destanda çoğu zaman alayla anılır, saf ve biraz da gülünç bir âşık olarak çizilir. Önce Baysarı'nın, o Kalmuk ülkesinde düşkün duruma düştükten sonra da Tayça Han'ın koyunlarını güder.
Destanın kısa aktarımlarında yalnızca zindandaki Alpamış'a yiyecek taşıyan ve sonunda Kalmuk tahtına oturtulan bir yan figürdür. Özbek varyantında ise payı çok daha geniştir. Hanın kızı Tavka'ya duyduğu umutsuz sevgi, Alpamış'ın kurtuluşuna giden yolu açar.
Alpamış'la İlk Karşılaşma
Alpamış, nişanlısı Barçın'ı almak için Kalmuk ülkesine geldiğinde yolda ilk rastladığı kişi Kaykubat'tır. Çoban onu sürünün yanında konuk eder, karnını doyurur, gece atına göz kulak olur ve ertesi gün Baysarı'nın yurduna giden yolu gösterir. Baysarı'nın hanesinden sayıldığı için Alpamış Barçın'la evlenince Kaykubat da ona hısım olur. Destan boyunca birbirlerine bu yakınlıkla seslenirler.
Beyaz Teke
Alpamış ikinci seferinde Surhayil'in tuzağına düşüp derin bir zindana atılır ve orada yedi yıl kalır. Bu sırada Tavka çarşıda yerlere kadar uzanan tüyleri olan beyaz bir teke satın alır. Teke sarayda tüy dökmeye başlayınca onu otlatsın diye Kaykubat'a verir ve ücretini peşin öder. Çoban, kızın pazarlık etmeden parayı vermesini kendisine gönül verdiğine yorar.
Teke bir gün sürüden ayrılır ve zindanın bulunduğu tepede oynarken çukura düşer. Kaykubat izini sürüp zindanın ağzına gelince içeride tekeyi göğsüne bastırmış bir adam görür, onu kendi derdine düşürmemesi için yalvarır. Adam Alpamış çıkar. Kahraman, çıkmasına yardım ederse Tayça Han'ın tahtını da Tavka'yı da ona vereceğine söz verir. Kaykubat da her gün zindana koyun atmaya başlar, bunları Tavka'nın başlığı sayar. Koyunlar beş yüzü bulur, sürüden geriye yalnız alacalı bir kısrak kalır. Alpamış ise bu başlığı hanın kızına yetmez bulup çobanla takılır.
Çangavuz
Başlığın kalanını ödeyecek malı kalmayan Kaykubat'a Alpamış, koyun kemiklerinden yonttuğu çangavuzları verir. Çangavuz, dişlerin arasında tutulup tellenen küçük bir ağız çalgısıdır. Kimi aktarımlarda bu çalgı kaval olarak geçer. Kaykubat çalgıları çarşıda kızlara çörek karşılığında satar.
Ses Tavka'nın kulağına gidince çoban onun bahçesine gizlice girip çalmaya başlar. Kızlar onu yakalayıp sopayla döver ve bir ağaca bağlar. Sıkıştırılan Kaykubat çalgıları yapanın zindandaki Alpamış olduğunu söyler. Tavka zindana gider, Alpamış'a gönül verir ve onu kurtarmanın yolunu arar. Böylece kahramanın kurtuluşu, çobanın kendi aşkı uğruna giriştiği işlerden doğar.
Kalmuk Tahtında
Alpamış zindandan çıkıp Tayça Han'ı öldürünce verdiği sözü tutar ve Kaykubat'ı Kalmuk tahtına oturtur. Kalmuklar yeni hana saygı duysun diye ikisi bir oyun kurar. Halkın önünde Kaykubat Alpamış'a sert çıkışır, kahraman da başını önüne eğip onu dinler.
Tavka kel bir çobana verilmeyi önce onuruna yediremez. Kaykubat bunun üzerine bir leğen sıcak su getirtip başını yıkar. Başındaki kelliğin, saçlarının üstüne kurutulmuş işkembe geçirilerek yapılmış bir kılık olduğu ortaya çıkar. Gür saçlı, yakışıklı bir delikanlıdır ve aslında Çin Maçin'den gelmiş bir şehzadedir. Tavka gönlünü ona verir, düğün kurulur. Türk masallarında da başına koyun işkembesi geçirip Keloğlan kılığına giren şehzade anlatılır. Soylu doğduğu hâlde çobanlık eden ve kahramana yardım eden Kaykubat, Odisseus'a sadık kalan domuz çobanı Evmaios'u da andırır. Evmaios da bir kralın oğluyken kaçırılıp köle olarak satılmıştır.
Düğüne Baysarı da gelir. Kaykubat eski efendisini babası gibi karşılar ve Tayça Han'ın elinden aldığı sürüleri ona geri verir. Ardından halkın gözü önünde Alpamış'a tokat atar, ellerini bağlayıp onu yeniden zindana sokar. Kalmuklar kahramana bile acımayan bu handan korkmaya başlar. Gece olunca Kaykubat ipi zindana sarkıtıp dostunu çıkarır. Alpamış ayrılırken ondan Baysarı'yı yurduna dönmeye ikna etmesini ister ve ülkesine doğru yola çıkar.