Yeraltı dünyasının ve ölülerin tanrısıdır. Satürn ile Ops'un oğlu, Jüpiter ve Neptün'ün kardeşidir. Evrenin üç kardeş arasında paylaşılmasında yeraltı onun payına düşmüştür. Yunan mitolojisindeki Hades ile özdeşleştirilir.
Adı, Yunanca zengin anlamına gelen sözcükten gelir. Bu ad başlangıçta bir sıfattı: toprağın altında yatan madenler ve tohumun bittiği yer onun mülkü sayıldığı için ölüm tanrısı aynı zamanda zenginliğin de sahibiydi. Ölümü doğrudan anmaktan kaçınan bir adlandırma geleneğinin ürünü olduğu da belirtilir.
Roma'daki Karşılıkları
Roma'nın kendi geleneğinde yeraltıyla ilişkilendirilen iki eski tanrı vardır: zengin baba anlamına gelen Dis Pater ile ölüyü alıp götüren ve yeminini bozanı cezalandıran Orcus. Plüton adı yayıldıkça bu figürler büyük ölçüde onunla birleşmiştir. Özellikle Dis Pater ile aynı tanrı sayılması yaygındır.
Proserpina'nın Kaçırılması
En bilinen anlatısı, tarım tanrıçası Ceres'in kızı Proserpina'yı yeraltına götürmesidir. Kızını arayan tanrıça toprağın verimini geri çekince yeryüzünde kıtlık başladı. Araya giren Jüpiter bir uzlaşma sağladı: kız, yeraltında nar tanesi yediği için oraya bağlanmıştı ve yılın bir bölümünü orada, kalanını annesinin yanında geçirecekti.
Mevsimlerin değişmesi bu anlaşmayla açıklanır. Anlatının Roma'daki en tanınmış anlatımı, imparatorluk dönemi şiirinde yapılmıştır.
Tapımı
Kendisine açıkta ve gündüz değil, gece yapılan törenlerle yaklaşılırdı. Ordunun toplandığı alanın bir köşesinde, yer altında saklı tutulan ve yalnızca belirli aralıklarla açılan bir sunağı bulunduğu, burada Plüton ile Proserpina adına oyunlar düzenlendiği aktarılır. Bu törenler bir kuşakta yalnızca bir kez yapıldığı için son derece ender kabul edilirdi.
Kurbanları siyah hayvanlardan seçilir, kan toprağa akıtılırdı. Tanrının adının anılması uğursuz sayıldığı için dolaylı adlandırmalar tercih edilirdi.
İzleri
Adı, 1930'da bulunan ve Güneş Sistemi'nin en dış bölgesinde yer alan cüce gezegene verilmiştir; karanlıkta ve uzaklıkta olması bu seçimin gerekçesi sayılır. Aynı kök, yeraltı zenginliğiyle ilişkili terimlerde de yaşamayı sürdürür.